Άβδελα.
Ταξιδεύοντας για Βάλια Κάλντα και αφού περάσουμε μέσα από το δάσος του Όρλιακα, στρίβουμε δεξιά και αντικρίζουμε πανέμορφη Αβδέλλα, ένα από τα πιο γνωστά θέρετρα του νομού Γρεβενών, με την πλακόστρωτη πλατεία με το γέρικο πλάτανο.
Η Αβδέλλα γεμίζει κόσμο το καλοκαίρι (3.000 άτομα), επισκέπτες αλλά και κτηνοτρόφους που επιστρέφουν από τον κάμπο. Το χειμώνα μένουν εδώ 3-5 φύλακες. Βρίσκεται σε 1.300 μ. υψόμετρο (1.400 μ. η πλατεία). Πριν το 1800 το χωριό βρισκόταν στη θέση «Φαντίνες» ένα χιλιόμετρο δυτικά της σημερινής Αβδέλλας. Η μετοίκηση στην τωρινή θέση οφείλεται στις ευνοϊκότερες κλιματολογικές συνθήκες.

Το χωριό είναι γνωστό από την αναφορά που γίνεται στην ταινία του Θ. Αγγελόπουλου «Το βλέμμα του Οδυσσέα», σχετικά με τους αδελφούς Μανάκια - οι πρώτοι έλληνες κινηματογραφιστές -που κατάγονταν από εδώ. Είναι επίσης πατρίδα του Ζήση Βέρρου, Μακεδονομάχου οπλαρχηγού που έδρασε στον Όλυμπο και σ' ολόκληρη την περιφέρεια Γρεβενών με τον Παύλο Μελά. Επί Τουρκοκρατίας στο χωριό υπήρχε κρυφό σχολειό. Η Αβδέλλα κάηκε πρώτη φορά το 1905 και δεύτερη το 1944 επί Κατοχής. Η πέτρινη οικία του Δ. Κυπαρρίση (1920-30) και το πέτρινο σχολείο (1955) που λειτουργούσε μέχρι το 1962-63, δίνουν στην ήδη γραφική Αβδέλλα περισσότερη χάρη.

Η εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου είναι η κεντρική εκκλησία της Αβδέλλας, στην πλατεία του χωριού. Κάηκε το 1905 και ξαναχτίστηκε το 1955. Πριν από 460 χρόνια χτίστηκε η εκκλησία του Αγ. Αθανασίου. Στο εσωτερικό της εκκλησίας ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει παλιές αγιογραφίες και εικόνες.
Ανατολικά του χωριού σε υψόμετρο 1. 700 μ. βρίσκεται η εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα όπου η θέα είναι καταπληκτική. Η εκκλησία χρονολογείται πριν το 1900 και μπορεί να φτάσει κανείς εκεί μετά από μια ώρα περπάτημα σε μονοπάτι. Μέσα στο δάσος της Αβδέλλας βρίσκεται η εκκλησία της Αγ. Τριάδας, εκεί που κατά την παράδοση ήταν το κρυφό σχολειό. Ο ναός θεωρείται παλιότερος από τον αντίστοιχο της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα.
Το δάσος που καλύπτει την περιοχή αποτελείται από μαύρη πεύκη, ρόμπολο, ελάτη, οξυά, δρυ, ίταμο κ.ά. Το Σμιξιώτικο ρέμα που πηγάζει από τη Βασιλίτσα και καταλήγει στο Βενέτικο, περνά για 2,5 χλμ. από την περιφέρεια της Αβδέλλας και εμπλουτίζεται με τα νερά των γύρω πηγών, όπως είναι οι "Φαντίνες" και η "Γαλανή".
==============================================================

Δεσκάτη
Η Δεσκάτη είναι χτισμένη στη νότια πλευρά των Καμβουνίων σε υψ. 860 μ. και καλύπτει έκταση 126 τ. χλμ. Απέχει από τα Γρεβενά 60 χλμ. και βρίσκεται εκεί που συναντώνται οι Νομοί Κοζάνης, Γρεβενών, Τρικάλων και Λάρισας. Yπαγόταν περιοδικά κατά το παρελθόν και στους τέσσερις νομούς. Αποτελεί τη δεύτερη πόλη του Νομού Γρεβενών σε πληθυσμό.

Στο νομό Γρεβενών εντάχθηκε το έτος 1964 αφού αποσπάστηκε από το νομό Λαρίσης, για να συμπληρωθούν οι προϋποθέσεις σύστασης του νέου τότε νομού. Ο πληθυσμός της Δεσκάτης αποτελείται από 4.647 κατοίκους, μαζί με των γειτονικών κοινοτήτων είναι 5.642 κάτοικοι, των οποίων ο αριθμός κατά τους καλοκαιρινούς μήνες ξεπερνά τους 6.500. Οι κάτοικοί της ασχολούνται με τη γεωργία και την κτηνοτροφία.

Στο κέντρο της πόλης η εκκλησία των πολιούχων Κων/νου και Ελένης αποτελεί σημείο αναφοράς και καμάρι των ντόπιων. Η όμορφη πεζοδρομημένη κεντρική πλατεία είναι γεμάτη ζωή και περιβάλλεται από παραδοσιακές ταβέρνες, τα καφενεία και καφέ.
==============================================================
Καλλονή
Η Καλλονή (Λούντζι), όπως φανερώνει και το όνομά της, είναι ένα από τα πιο όμορφα και γραφικά χωριά του νομού Γρεβενών. Τα σπίτια είναι όλα πέτρινα, διώροφα και τριώροφα, χτισμένα από ντόπιους τεχνίτες. Οι δρόμοι του χωριού είναι πλακόστρωτοι, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της κοινότητας είναι πνιγμένο στο πράσινο. Μέσα στο χωριό ξεχωρίζει η εκπληκτικής ομορφιάς πετρόχτιστη βρύση και η κεντρική πλατεία.
Το χωριό βρίσκεταισε υψόμετρο 980 μ. στην κορυφή του βουνού Ογλάς. Καταστράφηκε το 18ο αιώνα από τους Τούρκους. Σύντομα ξαναχτίστηκε, ενώ κάτοικοι από διπλανά χωριά ήρθαν να συμπληρώσουν τον πληθυσμό του.
Το χειμώνα μόλις 15 άτομα κατοικούν και 50 το καλοκαίρι. Παρόλα αυτά το χωριό διαθέτει ένα δραστήριο Εξωραϊστικό Σύλλογο, ο οποίος έφτιαξε το Λαογραφικό Μουσείο, που είναι ανοιχτό τους καλοκαιρινούς μήνες.Αξιόλογη είναι η εκκλησία του Αγ. Νικολάου (1864), με τις εικόνες και τις αγιογραφίες της. Υπάρχουν ακόμα η εκκλησία του Προφήτη Ηλία και η εκκλησία της Παναγίας στο ύψωμα Ογλάς. Μέσα στο χωριό υπάρχει άλλος ένας ναός της Παναγίας, αρκετά παλιός, με χαρακτηριστικό του την πηγή "Αγιονέρι" που σύμφωνα με τους κατοίκους το νερό της είναι αγιασμένο και θαυματουργό, πολλοί το πίνουν για ιατρικούς λόγους.

==================================================================
Σμίξη
Η Σμίξη είναι το σημείο κλειδί για επίσκεψη στη Βασιλίτσα, αφού είναι ο πιο κοντινός οικισμός στο βουνό. Η Σμίξη δεν ήταν πάντα στη θέση που βρίσκεται σήμερα (38 χλμ. ΝΔ των Γρεβενών, διασχίζοντας υπέροχα τοπία, όπου τα δρυοδάση διαδέχονται τα μαυρόπευκα και αυτά με τη σειρά της η οξυά).

Το χωριό δημιουργήθηκε από την ένωση των οικισμών «Μπίγκα» και «Πινακάδες». Όταν ο οικισμός «Πινακίδες» μαστιζόταν από ελονοσία, οι κάτοικοί της αποφάσισαν να μετακινηθούν αλλού για να γλιτώσουν. Οι κάτοικοι της «Μπίγκα» φοβούμενοι το ίδιο, αποφάσισαν να ακολουθήσουν τους πρώτους, διαφωνούντες όμως μεταξύ τους για το σημείο ίδρυσης του νέου οικισμού.

Τότε ο γεροντότερος αποφάσισε να ξεκινήσουν δύο νέοι - ένας από κάθε οικισμό με μια πέτρα στα χέρια τους - και στο σημείο που θα συναντιόντουσαν θα έφτιαχναν το νέο οικισμό και θα θεμελίωναν την εκκλησία του Αγ. Νικολάου. Έτσι και έγινε και το χωριό ονομάστηκε Σμίξη (=σμίξιμο των δύο οικισμών). Οι πέτρες που κρατούσαν οι δύο νέοι ενσωματώθηκαν στα θεμέλια της εκκλησίας του Αγ. Νικολάου.

Σήμερα σώζονται πολλά παραδοσιακά πέτρινα σπίτια που προσδίδουν ιδιαιτερότητα στον οικισμό, όπως η οικία Θ. Νασίκα, η οικία των αδελφών Πατσή, η οικία Φασέγκα Νικολάου, η οικία των αδελφών Γούτα, η οικία Μποuκουβάλα και η οικία Ιπποκράτη 'Εξαρχου. Οι περισσότερες είναι ηλικίας 100- 150 ετών, διατηρούνται σε καλή κατάσταση και κατοικούνται. Σε καλή κατάσταση βρίσκεται και το πέτρινο σχολείο του 1933.

Η Σμίξη διαθέτει πολλές παλιές πέτρινες βρύσες που η ηλικία τους προκαλεί το σεβασμό. Το «Ματσάλι» στην πλατεία του χωριού κατασκευάστηκε πριν 350-400 χρόνια, όπως και η «Μηλίκη» στην άκρη του χωριού. Η «Σιόπουτλου Ντιντζιά» που σημαίνει «η επάνω βρύση», φτιάχτηκε πριν 350 χρόνια. Η βρύση «Σακελλάρη» είναι επίσης παλιά, όπως και η βρύση της Αγ. Παρασκευής που έγινε ταυτόχρονα με την ίδρυση του χωριού.
Νοτιοδυτικά του χωριού υψώνεται η Βασιλίτσα (2.249 μ.) στην κορυφή της οποίας υπάρχει το Χιονοδρομικό Κέντρο της Βασιλίτσας. Πρόκειται για ένα από τα ομορφότερα χιονοδρομικά κέντρα στην Ελλάδα και κρατάει χιόνι ως την άνοιξη. Το τοπίο εδώ είναι άγριο: χαμηλά στους πρόποδες συναντάμε οξυές, διάσπαρτα έλατα και πεύκα, ενώ στην κορυφή υπάρχουν γέρικα ρόμπολα.

Απέναντι από την κορυφή της Βασιλίτσας βρίσκεται η κορυφή «Γομάρα» (2.126 μ.), με διάσπαρτα γέρικα ρόμπολα και μαυρόπευκα. Στους πρόποδές της υπάρχει ορειβατικό καταφύγιο και από την πίσω πλευρά η ομώνυμη λίμνη. Και από τις δύο κορυφές η θέα είναι εκπληκτική. Φαίνεται τμήμα της Τύμφης, ο Όλυμπος, το Βέρμιο, ο Γράμμος, ολόκληρος ο νομός Γρεβενών, τμήμα της Καστοριάς και της Κοζάνης.

Οι εκκλησίες της Σμίξης ελκύουν πολλούς επισκέπτες καθώς εκτός από ενδιαφέρον, έχουν και μεγάλη ιστορία. Η εκκλησία του Αγ. Αθανασίου, σύμφωνα με την παράδοση, είναι η πρώτη εκκλησία που χτίσθηκε αφού ολοκληρώθηκε το χωριό. Βρίσκεται μέσα σ' ένα πανέμορφο πυκνό δάσος από οξυές και πεύκα. Αρχικά είχε χτισθεί μέσα στη γη από το φόβο των αλλόθρησκων Τούρκων και Αλβανών.

Το 1760 αφαιρέθηκαν τα γύρω χώματα και ο ναός μετατράπηκε σε ημιυπόγειος, όπως είναι σήμερα. Δρόμοι της τοιχοποιίας και πέτρες στον τοίχο του Ιερού Βήματος μεταφέρθηκαν από την ομώνυμη εκκλησία του οικισμού «Μπίγκα». Όλα αυτά αναφέρονται σε λίθινη επιγραφή στο υπέρυθρο του ναού. Η αγιογράφηση έγινε το 1767, καταστράφηκε όμως αργότερα. Στην πίσω πλευρά της εκκλησίας υπάρχει κοιμητήριο.

Επί Τουρκοκρατίας οι Σμιξιώτες λειτούργησαν κρυφό σχολείο στον Αγ. Αθανάσιο, όπου από την άνοιξη ως το φθινόπωρο τα παιδιά μάθαιναν γραφή και ανάγνωση από τον παπά και τον δάσκαλο.

Μεγάλο ιστορικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η εκκλησία του Αγ. Νικολάου που χτίστηκε το 1750 και αγιογραφήθηκε το 1810, όπως αναγράφεται σε λίθινη επιγραφή στο υπέρυθρο της κυρίας εισόδου. Από παρόμοια λίθινη επιγραφή πληροφορούμαστε πως το καμπαναριό χτίστηκε το 1887. Ο ναός κάηκε ολοσχερώς στις 29 Μαίου του 1889 χάνοντας το ξυλόγλυπτο τέμπλο του και το γυναικωνίτη με το ξύλινο καφασωτό που ξεχώριζε.
====================================================
Πελιβόλι
Σε απόσταση 46 χλμ. από τα Γρεβενά σκαρφαλωμένο σε 1.380 μ. υψόμετρο βρίσκεται το χωριό Περιβόλι. Το λημέρι του Θεόδωρου Ζιάκα είναι χτισμένο στις παρυφές του Εθνικό Δρυμό της Πίνδου, την γνωστή «Βάλια Κάλντα».

Στην πλατεία του χωριού δεσπόζει η εκκλησία του Αγ. Γεωργίου που χτίστηκε γύρω στα 1770. Το τέμπλο της είναι ξυλόγλυπτο, σώζονται εικόνες και αγιογραφίες της εποχής, όπως επίσης και το Ευαγγέλιο (1500). Οι κάτοικοι διηγούνται πως όταν οι Γερμανοί έκαψαν το χωριό, η εκκλησία ήταν η μοναδική που δεν κάηκε.

Επίσης, αξίζει να επισκεφθείτε την εκκλησία του Αγ. Νικολάου, κτίσμα του 13ου αιώνα που λειτουργούσε σαν μοναστήρι μέχρι τους Βαλκανικούς Πολέμους. Στο βορειοδυτικό άκρο της εκκλησίας σώζεται τμήμα από τη «βασιλική στράτα των Ρωμαίων», η οποία ένωνε την Ελλάδα με την Ευρώπη.

Σε αρκετές γωνίες του χωριού συναντούμε πέτρινες βρύσες: Μεσοχώρι, Φαντίνα, Μπρίσκα, Μπένταλος και Δούκα. Από το Περιβόλι μπορείτε να βρεθείτε στη Βωβούσα (Ανατολικό Ζαγόρι) από τον δρόμο που ασφαλτοστρώθηκε.
=======================================================
Σαμαρίνα

8 χιλιόμετρα βορειοδυτικά από την πόλη των Γρεβενών και σε υψόμετρο 1.650 μέτρων, βρίσκεται το μεγαλύτερο και πιο φημισμένο βλαχοχώρι του Νομού Γρεβενών και ολόκληρης της Ελλάδας, η Σαμαρίνα. Κάτω απ' το δάσος της «Κιούριστας», ο παραδοσιακός οικισμός του χωριού είναι χτισμένος αμφιθεατρικά στις ανατολικές πλαγιές της ψηλότερης κορυφής της Πίνδου, του Σμόλικα, με υψόμετρο 2.637 μέτρων, του δεύτερου ψηλότερου βουνού μετά τον Όλυμπο.
Σήμερα ο σταθερός πληθυσμός του χωριού είναι περίπου 1.000 κάτοικοι. Ενώ το καλοκαίρι, από τις 5 μέχρι τις 20 Αυγούστου ο πληθυσμός αυξάνεται και αγγίζει τους 10.000 κατοίκους.
Οι βρύσες του χωριού είναι επίσης πέτρινες και κατασκευάστηκαν επί Τουρκοκρατίας. Αξίζει να αναφέρουμε: της «Μεγάλης Παναγιάς», της "Μικρής Παναγιάς", η "Γκαβάνη", η "Χατζή", η "Παπακύργια", η "Παπαζήση", η "Κυπριτζή", η "Μπίζιου", η "Πέντα", η "Λέσουρα" και η "Ζέκιου". Εκτός οικισμού βρίσκονται οι: βρύση του Ρωμιού (Γκρέκου), η βρύση του Κόντουρου και η βρύση στο δάσος Κιούριστα (Φαντίνα Λικιράου).
Οι επισκέπτες αξίζει να δοκιμάσουν την μεγάλη ποικιλία από ντόπια κρέατα. Επίσης μπορούν να αγοράσουν τυροκομικά προϊόντα (φέτα, μανούρι, κεφαλοτύρι), γλυκά του κουταλιού (βύσσινο, κεράσι, δαμάσκηνο, πορτοκάλι και σύκο) και είδη λαϊκής τέχνης.

Νοτιοδυτικά της Σαμαρίνας, στους πρόποδες του Σμόλικα συναντάμε τη λίμνη «Δρακόλιμνη». Εδώ υπάρχουν αλπικοί τρίτωνες, ενώ πιο πέρα αφρίζει ο μεγάλος καταρράκτης του Σμόλικα, «Άπα Σπιντζουριάτα» (δηλ. Κρεμαστό νερό), ο οποίος ρίχνει τα νερά του στη δύσβατη χαράδρα «Σκοντίνα», της «Βάλια Κίρνα».
Στον πάνω μαχαλά υπάρχει το διεθνές ορειβατικό μονοπάτι του Σμόλικα που διασχίζει το δάσος «Κιούριστα». Μέσα στο δάσος βρίσκεται η πηγή της «Φαντίνα Λικιράου» που φημίζεται για το γάργαρο και κρυστάλλινο νερό της. Το δάσος της «Κιούριστα» έχει πυκνή βλάστηση και αποτελείται αποκλειστικά από ρόμπολα (είδος πεύκης) που φτάνουν έως και 30 μέτρα ύψος. Εκεί ζουν η αρκούδα της Πίνδου, η αγριόγιδα του Σμόλικα, λύκοι, ζαρκάδια, αγριογούρουνα κ.α.
Η Σκούρτζια (1.840 μ.) βρίσκεται Β.Α. της Σαμαρίνας και είναι βραχώδης, εκτός από κάποια σημεία που καλύπτονται με οξυές. Το Δοτσικό, η λεκάνη Χελιμοδίου Σαμαρίνας και η τοποθεσία "Σταυρός" προσφέρουν κι αυτές με τη σειρά τους όμορφο θέαμα. Η κορυφή Γκρέκο -Ρωμιός (1.800 μ.) έχει τα ίδια χαρακτηριστικά με τη Σκούρτζια.
Νοτιοανατολικά βρίσκεται το βουνό «Γομάρα που το μεγαλύτερο μέρος της αποτελεί την «μαύρη» πίστα του Χιονοδρομικού Κέντρου της Βασιλίτσας και απέχει 10 χλμ.
==============================================================