Στην είσοδο ενός φυσικού περάσματος που δημιουργείται από τον Κόζιακα από τη μια πλευρά και από τον ΄Ιταμο από την άλλη και θεωρείται σημείο ένωσης της Θεσσαλίας με την ΄Ηπειρο, συναντάμε την μικρή και όμορφη κωμόπολη, την Πύλη, παλιά Πόρτα, ονομασία που δικαιολογεί και τη θέση όπου είναι κτισμένη. Τη διασχίζει ο Πορταϊκός ποταμός, παραπόταμος του Πηνειού που τον γεφυρώνουν ονομαστές γέφυρες. Η πιο γνωστή και η οποία προσελκύει πολλούς επισκέπτες, είναι η τοξωτή γέφυρα ή γέφυρα του Πορταϊκού, που σε μέγεθος έρχεται δεύτερη στον ευρύτερο Θεσσαλικό χώρο και μέχρι και το 1936 ήταν το μοναδικό πέρασμα για την περιοχή Ασπροποτάμου. Κάθε χρόνο το Υπουργεί Πολιτισμού διοργανώνει εδώ πολιτιστικές εκδηλώσεις για το αυγουστιάτικο φεγγάρι. Άλλες γέφυρες που γεφυρώνουν τον Πορταϊκό είναι η γέφυρα Κονδύλη, η γέφυρα Γκίκα και τελευταία, το 1981, κατασκευάσθηκε και η κρεμαστή πεζογέφυρα, μήκους 120μ., για την καλύτερη επικοινωνία του οικισμού Πόρτα - Παναγιά με την Πύλη.

Η Πύλη βρίσκεται στο σταυροδρόμι πολλών μνημείων αλλά εκείνο που έχει ταυτισθεί και έχει βάλει τη δική του σφραγίδα, στην βυζαντινή ιστορία και τέχνη, είναι ο ναός της Πόρτα Παναγιάς, άλλοτε καθολικό της Ι. Μ. Μεγάλων Πυλών. Ό ναός περιήλθε το 1843 στην κυριότητα της γειτονικής Ι Μ. Δουσίκου. Το καθολικό αυτής, ο ναός δηλ. ένα από τα μοναδικά ως προς την αρχιτεκτονική, συνεχίζει την πορεία του με συμμάχους τους κατοίκους του μικρού οικισμού, ο οποίος αναπτύσσεται δειλά - δειλά δίπλα του. Ο ναός σταυρεσπίστεγη τρίκλιτη βασιλική έχει κτισθεί πάνω σ΄ αρχαίο ναό. Σ΄ αυτό το συμπέρασμα τον οδήγησαν οι κίονες που βρίσκονται στο χώρο γύρω από το ναό και η ύπαρξη πολλών αρχιτεκτονικών μελών εντοιχισμένων στην τοιχοποιϊα του, όπως και η περισυλλογή πολλών αρχιτεκτονικών τμημάτων που φυλάσσονται μέσα στο ναό. Ο γλυπτός, ψηφιδωτός και γραπτός διάκοσμος του ναού δημιουργεί ένα σύνολο μοναδικό, κόσμημα όχι μόνον για το μνημείο αλλά και για ολόκληρο τον Ελλαδικό χώρο, αυτήν την εποχή. Ο γλυπτός διάκοσμος δυστυχώς καταστράφηκε από πυρκαγιά του 1855, η οποία ήταν και η πλέον καταστροφική για το ναό. Από τον ψηφιδωτό διάκοσμο, έχουμε τις δύο ψηφιδωτές εικόνες, (1285) μοναδικές για την τεχνική και τεχνοτροπία τους, όπως και για την ιδιόρρυθμη ανάστροφη θέση, που είναι τοποθετημένες. Στον εξωνάρθηκα, το εικονογραφικό πρόγραμμα ακολουθεί τις εικονογραφικές αρχές του 15ου αι., που δυστυχώς,πυρκαγιά που εκδηλώθηκε στα 1980,επέφερε μεγάλες ζημιές στο χρώμα τους.